Faiz, ekonomi haberlerinde en sık duyduğumuz kelimelerden biridir. Özellikle Merkez Bankası faiz kararı açıkladığında “Faiz neden artırıldı?”, “Yüksek faiz ne işe yarıyor?” veya “Faiz yükselince enflasyon neden düşsün?” gibi sorular gündeme gelir.
İlk bakışta konu biraz karışık görünebilir. Çünkü faiz artırıldığında marketteki ürünlerin fiyatı ertesi gün düşmez. Evler, otomobiller veya telefonlar bir anda ucuzlamaz. Hatta faiz yüksek olduğu halde fiyatların yükselmeye devam ettiği dönemler de görülebilir.
Bunun nedeni faiz ile enflasyonun aynı şey olmamasıdır.
Faiz, insanların ve şirketlerin borçlanma, harcama ve tasarruf kararlarını etkileyen bir araçtır. Enflasyon ise genel olarak mal ve hizmet fiyatlarının ne kadar hızlı yükseldiğini gösterir.
Merkez Bankası faiz artırdığında doğrudan marketteki ekmeğin, otomobilin veya telefonun fiyatını belirlemez. Bunun yerine ekonomideki borçlanma, harcama ve tasarruf davranışlarını etkilemeye çalışır.
Örneğin krediler pahalandığında bazı insanlar otomobil veya ev almayı erteleyebilir. Mevduat faizi yükseldiğinde parası olan bir kişi yeni bir ürün almak yerine parasını bankada tutmayı tercih edebilir. Şirketler de kredi maliyetleri yükseldiği için bazı yatırımlarını erteleyebilir.
Bu davranışlar milyonlarca insan ve binlerce şirket tarafından yapıldığında ekonomideki toplam harcama, yani talep, yavaşlayabilir. Talep yavaşladığında işletmelerin fiyatları sürekli ve çok hızlı artırması da zorlaşabilir. Merkez Bankası’nın faiz artırarak enflasyonu düşürmeye çalışmasının temelinde bu mantık vardır.
Ancak süreç tek bir nedene bağlı değildir. Döviz kuru, enerji ve gıda fiyatları, ücretler, vergiler, üretim maliyetleri ve insanların gelecekte fiyatların ne kadar artacağını düşündükleri de enflasyonu etkiler.
Bu nedenle yüksek faizi anlamak için önce üç temel soruya cevap vermek gerekir:
Yüksek faiz nedir? Merkez Bankası neden faiz artırır? Yüksek faiz enflasyonu nasıl düşürür?
Bu üç soruyu günlük hayattan basit örneklerle açıklayalım.
Yüksek Faiz Nedir?
Faiz, en basit haliyle paranın kullanım bedelidir.
Bankadan borç para aldığınızda, aldığınız parayı daha sonra geri ödersiniz. Fakat banka sizden yalnızca verdiği ana parayı istemez. Bunun üzerine faiz ve bazı durumlarda başka masraflar da eklenir.
Örneğin 100.000 TL kredi aldığınızı düşünün. Bir süre sonra bankaya yalnızca 100.000 TL değil, faiz ve diğer maliyetlerle birlikte daha yüksek bir tutar geri ödersiniz.
Aynı durum tersinden de çalışır.
Elinizde para varsa ve bunu bankaya mevduat olarak yatırırsanız banka belirli şartlarda bu kez size faiz öder.
Bu nedenle faiz:
Borç alan kişi için bir maliyet, parasını değerlendiren kişi için ise bir gelir olabilir.
Peki “yüksek faiz” ne demektir?
Bunun herkes ve her ülke için geçerli tek bir oranı yoktur. Örneğin yüzde 10 faiz bazı ekonomik şartlarda yüksek sayılabilirken, enflasyonun çok yüksek olduğu başka bir ekonomik ortamda düşük kalabilir.
Bu nedenle bir ülkede faizin gerçekten yüksek veya düşük olduğunu anlamaya çalışırken yalnızca faiz oranına değil, enflasyona ve ekonomik şartlara da bakmak gerekir.
Faiz ile Enflasyonu Birlikte Düşünmek
Basit bir örnek üzerinden düşünelim.
Bankanın yıllık yüzde 20 faiz verdiğini varsayalım.
Aynı dönemde fiyatlar ortalama yüzde 50 yükseliyorsa paranız bankada nominal olarak artsa bile satın alma gücünüzü tamamen koruyamayabilir.
Başka bir durumda faiz yine yüzde 20 olsun fakat enflasyon yüzde 5 seviyesinde bulunsun.
Bu kez durum oldukça farklıdır. Çünkü faiz getirisi fiyatların artış hızının üzerinde kalmaktadır.
Bu nedenle yalnızca:
“Faiz yüzde kaç?”
diye sormak yeterli değildir.
Aynı zamanda:
“Enflasyon yüzde kaç?”
sorusuna da bakmak gerekir.
Yüksek Faiz Günlük Hayatı Nasıl Etkiler?
Yüksek faiz yalnızca bankaları veya büyük şirketleri ilgilendirmez. İnsanların günlük harcama kararlarını da etkileyebilir.
Elinizde 500.000 TL olduğunu düşünün.
Bankanın verdiği faiz çok düşükse:
“Param bankada çok az kazanıyor. Otomobilimi değiştireyim.”
diye düşünebilirsiniz.
Faiz ciddi biçimde yükseldiğinde ise:
“Arabam bir süre daha idare eder. Paramı bankada değerlendireyim.”
diyebilirsiniz.
Bu durumda harcama yapmak yerine tasarruf etmeyi tercih etmiş olursunuz.
Kredi kullanacak kişi açısından ise bunun tersi yaşanabilir.
Bir kişinin otomobil alabilmek için 500.000 TL krediye ihtiyacı olduğunu düşünelim.
Faiz düşükken kredi taksitleri bütçesine uygun olabilir.
Faiz yükseldiğinde aynı miktardaki kredinin ödemeleri çok daha ağır hale gelebilir.
Kişi:
“Bu kadar yüksek taksit ödeyemem. Arabayı daha sonra alayım.”
diyebilir.
Bir kişinin otomobil almaktan vazgeçmesi ekonomiyi fazla etkilemez. Ancak yüz binlerce veya milyonlarca insan aynı anda benzer kararlar vermeye başladığında önemli bir sonuç ortaya çıkar.
Kredi pahalanır, borçlanma zorlaşır, tasarruf daha cazip hale gelebilir ve harcamalar yavaşlayabilir.
İşte yüksek faizin ekonomi üzerindeki etkilerinin büyük bölümü bu basit değişimden başlar.
Merkez Bankası Neden Faiz Artırır?
Merkez bankalarının faiz artırmasının en önemli nedenlerinden biri yüksek enflasyonu kontrol altına almaya çalışmaktır.
Bunu anlayabilmek için önce “talep” kelimesinin ne anlama geldiğini bilmek gerekir.
Talep, en basit ifadeyle insanların bir mal veya hizmeti satın alma isteğidir.
Bir ürünü satın almak isteyen çok fazla insan varsa o ürüne talep yüksektir.
Talep ile Fiyat Arasındaki İlişki
Bir mağazada 10 tane telefon kaldığını ancak bu telefonu almak isteyen 100 kişi olduğunu düşünün.
Telefonun fiyatı 30.000 TL olsun.
Satıcı şunu düşünebilir:
“Bu telefon zaten çok kolay satılıyor. Fiyatını biraz artırabilirim.”
Fiyatı 32.000 veya 33.000 TL’ye çıkardığında da telefonları satabiliyorsa fiyat artırmak satıcı açısından daha kolay hale gelir.
Şimdi tam tersini düşünelim.
Mağazada 100 telefon var ama telefonu almak isteyen yalnızca 10 kişi bulunuyor.
Satıcının bu ortamda:
“Fiyatı 30.000 TL’den 35.000 TL’ye çıkarayım.”
demesi çok daha zor olabilir.
Çünkü zaten yeterince müşteri yoktur. Fiyatı daha fazla artırırsa kalan müşterileri de kaybedebilir.
Hatta satış yapabilmek için indirim veya kampanya düzenlemek zorunda kalabilir.
Merkez Bankası faiz artırdığında doğrudan telefonun fiyatını belirlemez.
Ama ekonomideki harcama isteğini ve kredi kullanımını yavaşlatmaya çalışabilir.
Faiz Artışı Tüketiciyi Nasıl Etkiler?
Bir şehirde 10.000 kişinin yeni otomobil almak istediğini düşünelim.
Faizler düşükken bunların 7.000’i kredi kullanarak otomobil satın alabiliyor olsun.
Otomobillere güçlü bir talep vardır.
Daha sonra faizler ciddi biçimde yükselsin.
Kredi taksitleri pahalılaştığı için aynı 10.000 kişinin artık yalnızca 3.000’i otomobil alabiliyor olsun.
Otomobil bayilerine gelen müşteri sayısı azalır.
Talep zayıfladığında satıcıların fiyatları sürekli artırması da daha zor hale gelebilir.
Faiz Artışı Şirketleri Nasıl Etkiler?
Faiz artışından yalnızca tüketiciler etkilenmez.
Şirketler de yatırım yapmak için kredi kullanır.
Bir tekstil fabrikasının yeni üretim hattı kurmak istediğini düşünelim.
Yeni yatırımın maliyeti 50 milyon TL ve şirket bunun büyük bölümünü banka kredisiyle karşılayacak olsun.
Faiz düşükken şirket yaptığı hesap sonucunda:
“Bu yatırım bize yeterince para kazandıracak ve kredi maliyetini karşılayabilecek.”
diyebilir.
Faiz çok yükseldiğinde aynı hesap değişir.
Kredi maliyeti yatırımın sağlayacağı kazanca göre çok yüksek hale gelirse şirket:
“Şimdilik yatırım yapmayalım.”
diyebilir.
Böylece yalnızca kullanılan kredi azalmaz.
Fabrika için alınacak makineler alınmayabilir, yapılacak inşaat ertelenebilir ve planlanan yeni çalışanlar işe alınmayabilir.
Faiz kararlarının ekonominin farklı alanlarına yayılmasının nedenlerinden biri budur.
Merkez Bankası Ekonomiyi Neden Yavaşlatmak İster?
Burada doğal olarak şöyle bir soru ortaya çıkabilir:
“İnsanlar daha az alışveriş yapacak ve şirketler daha az yatırım yapacaksa Merkez Bankası bunu neden istesin?”
Amaç ekonomiyi sürekli olarak yavaşlatmak değildir.
Ama ekonomi çok hızlı harcama yapıyor ve bunun sonucunda fiyatlar kontrolsüz biçimde yükseliyorsa talebin bir süre yavaşlaması istenebilir.
Bunu otomobil kullanmaya benzetebiliriz.
Bir otomobil viraja çok yüksek hızla yaklaşıyorsa sürücü fren yapar.
Sürücü otomobilin ilerlemesini istemediği için fren yapmaz. Güvenli bir hızla yoluna devam edebilmek için fren yapar.
Faiz artışı da bazı ekonomik şartlarda buna benzer bir fren görevi görebilir.
Yüksek Faiz Enflasyonu Nasıl Düşürür?
Bu konuyu anlayabilmek için faiz ile enflasyonu kesin olarak birbirinden ayırmak gerekir.
Merkez Bankası’nın artırdığı şey faizdir.
Düşürmeye çalıştığı şey ise enflasyondur.
Faiz, borçlanmanın ve paranın kullanımının maliyetiyle ilgilidir.
Enflasyon ise genel olarak mal ve hizmet fiyatlarının ne kadar hızlı yükseldiğini gösterir.
Yüksek faiz ile enflasyon arasındaki temel ilişkiyi basit şekilde şöyle gösterebiliriz:
Faiz yükselir → kredi pahalanır → insanlar ve şirketler daha az borçlanabilir → bazı harcamalar ve yatırımlar ertelenir → toplam talep yavaşlayabilir → işletmeler fiyatları eskisi kadar kolay artırmayabilir → fiyatların artış hızı yavaşlayabilir → enflasyon zamanla düşebilir.
Buradaki en önemli kelimelerden biri “zamanla” kelimesidir.
Faiz bugün artırıldığında enflasyonun yarın sabah düşmesi beklenmez.
Enflasyonun Düşmesi Fiyatların Düşmesi Demek Değildir
Enflasyon konusunda en sık yapılan yanlışlardan biri budur.
Haberlerde:
“Enflasyon düştü.”
denildiğinde bazı insanlar doğal olarak:
“O zaman market fiyatları neden düşmedi?”
diye sorabilir.
Çünkü enflasyonun düşmesi ile fiyatların düşmesi aynı şey değildir.
Bir ürünün fiyatının 100 TL olduğunu düşünelim.
Bir yıl sonra:
100 TL → 150 TL
olsun.
Ürünün fiyatı yüzde 50 artmıştır.
Sonraki yıl aynı ürün:
150 TL → 165 TL
olsun.
Ürün yine pahalanmıştır.
Fakat bu kez fiyat yaklaşık yüzde 10 artmıştır.
Yani:
İlk yıl: 100 TL → 150 TL = yüzde 50 artış
İkinci yıl: 150 TL → 165 TL = yüzde 10 artış
İkinci yılda ürün ucuzlamamıştır.
150 TL’den 165 TL’ye çıktığı için hâlâ pahalanmıştır.
Ancak pahalanma hızı çok daha düşük hale gelmiştir.
Enflasyonun düşmesi çoğu zaman bunu ifade eder.
Enflasyonu Araba Örneğiyle Anlayalım
Saatte 100 kilometre hızla giden bir otomobil düşünün.
Sürücü fren yapıyor ve otomobilin hızı saatte 50 kilometreye düşüyor.
Otomobil geri gitmeye başlamaz.
Hâlâ ileri doğru gitmektedir.
Sadece artık daha yavaş ilerlemektedir.
Fiyatları da benzer şekilde düşünebiliriz.
Yüksek enflasyon döneminde fiyatlar çok hızlı yükselir.
Enflasyon düştüğünde fiyatlar hâlâ yükselebilir ancak daha yavaş yükselir.
Fiyatların genel seviyesinin gerçekten ve sürekli olarak düşmesi ise farklı bir durumdur. Buna deflasyon denir.
Örneğin:
100 TL → 150 TL → 165 TL
oluyorsa fiyat yükselmeye devam etmektedir.
Ancak:
100 TL → 150 TL → 140 TL
oluyorsa ikinci dönemde ürünün fiyatı gerçekten düşmüştür.
Market Harcaması Üzerinden Enflasyon Örneği
Bir ailenin aylık market alışverişinin 10.000 TL tuttuğunu düşünelim.
Bir yıl sonra aynı alışveriş 15.000 TL’ye çıkıyor.
Bu yüzde 50 artıştır.
Ertesi yıl aynı alışveriş 16.500 TL tutuyor.
Aile doğal olarak:
“Enflasyon düştü diyorlar ama benim market masrafım yine arttı.”
diyebilir.
Market masrafının arttığı konusunda haklıdır.
Ancak iki dönemdeki artış aynı değildir.
İlk yıl:
10.000 TL → 15.000 TL
Yüzde 50 artış gerçekleşmiştir.
İkinci yıl:
15.000 TL → 16.500 TL
Yaklaşık yüzde 10 artış gerçekleşmiştir.
Ailenin market masrafı hâlâ yükselmektedir fakat önceki yıla göre çok daha yavaş yükselmektedir.
Bu nedenle haberlerde:
“Enflasyon yüzde 50’den yüzde 20’ye düştü.”
denilmesi:
“Fiyatlar yüzde 30 ucuzladı.”
anlamına gelmez.
Fiyatların artmaya devam ettiği ancak artış hızının yavaşladığı anlamına gelir.
Yüksek Faiz Fiyat Artışlarını Nasıl Yavaşlatabilir?
Faiz doğrudan marketteki fiyat etiketine müdahale etmez.
İnsanların ve şirketlerin ne kadar harcama ve borçlanma yaptığını etkileyerek dolaylı biçimde çalışır.
Bir telefon mağazasını düşünelim.
Telefonun fiyatı 30.000 TL olsun.
Mağaza her gün çok sayıda telefon satıyor ve müşteriler fiyat artmasına rağmen satın almaya devam ediyor.
Mağaza fiyatı 32.000 TL’ye çıkarıyor.
Telefonlar yine satılıyor.
Talep çok güçlü olduğu için mağaza daha sonra fiyatı 35.000 TL’ye çıkarmayı da düşünebilir.
Şimdi faizlerin ciddi biçimde yükseldiğini düşünelim.
İnsanlar ihtiyaç kredisi kullanmakta zorlanıyor, kredi kartı harcamalarını azaltıyor ve bazı kişiler yeni telefon almaktan vazgeçiyor.
Mağazanın satışları düşmeye başlıyor.
Satıcı artık fiyatı 35.000 TL’ye çıkarırken daha fazla düşünmek zorundadır.
Çünkü fiyatı artırırsa zaten azalan müşterilerinin bir bölümünü daha kaybedebilir.
Talepteki bu yavaşlama ekonominin birçok alanında yaşanırsa işletmelerin fiyatları çok hızlı artırması zorlaşabilir.
Restoran Örneği
Aynı mantığı bir restoran üzerinden de düşünebiliriz.
Restoran her akşam tamamen dolu olsun.
Bir yemeğin fiyatı 300 TL iken işletme fiyatı 350 TL’ye çıkarıyor ve restoran yine dolmaya devam ediyor.
İşletmenin fiyat artırması kolaydır çünkü müşteri talebi çok güçlüdür.
Ancak insanların harcamalarını kısmaya başladığını ve restoranın artık yarısının boş kaldığını düşünelim.
İşletme yemeğin fiyatını:
350 TL → 400 TL
yaparken daha dikkatli davranabilir.
Çünkü fiyatı artırdığında daha fazla müşterinin restorana gelmekten vazgeçmesinden korkabilir.
Bu da talebin fiyat artışları üzerindeki etkisinin günlük hayattaki basit örneklerinden biridir.
Tasarrufun Artması Enflasyonu Nasıl Etkileyebilir?
Yüksek faizin bir başka etkisi insanların parasını harcamak yerine biriktirmeyi tercih etmesi olabilir.
Elinde 1 milyon TL bulunan bir kişinin yeni otomobil almak istediğini düşünelim.
Mevduat faizi çok düşükse:
“Paramı bankada tutmanın anlamı yok. Otomobilimi değiştireyim.”
diyebilir.
Mevduat faizi yükseldiğinde ise:
“Arabamı bir yıl daha kullanayım, paramı şimdilik bankada değerlendireyim.”
diye düşünebilir.
Bu kişi otomobil talebinden geçici olarak çekilmiş olur.
Yüz binlerce tasarruf sahibi benzer davranırsa ekonomide harcanan para azalabilir ve toplam talep yavaşlayabilir.
Bu nedenle yüksek faiz enflasyonu yalnızca krediyi pahalılaştırarak değil, tasarrufu daha cazip hale getirerek de etkileyebilir.
Faiz Yükselince Enflasyon Hemen Düşer mi?
Hayır.
Faiz artırıldığı gün market fiyatlarının değişmesi veya enflasyonun hemen düşmesi beklenmez.
Çünkü faiz kararının ekonomiye yayılması zaman alır.
İnsanların kredi kullanma kararlarını değiştirmesi, şirketlerin yatırımlarını azaltması, satışların yavaşlaması ve bütün bunların fiyatlara yansıması aylar sürebilir.
Üstelik enflasyonu yalnızca insanların ne kadar alışveriş yaptığı belirlemez.
Örneğin dünya genelinde petrol fiyatlarının aniden yükseldiğini düşünelim.
Akaryakıt ve taşımacılık maliyetleri artabilir. Bir ürünün fabrikadan markete taşınması daha pahalı hale gelebilir. Şirketler artan maliyetlerinin bir bölümünü ürün fiyatlarına yansıtabilir.
Döviz kuru yükselirse yurt dışından alınan makineler, hammaddeler ve ürünler pahalanabilir.
Kuraklık yaşanırsa bazı tarım ürünlerinin üretimi azalabilir ve gıda fiyatları yükselebilir.
Vergiler artırılırsa bazı ürünlerin satış fiyatı doğrudan yükselebilir.
Ücretler ve diğer üretim giderleri hızlı yükseldiğinde şirketlerin maliyetleri de artabilir.
Bu nedenle Merkez Bankası faizi artırmasına rağmen enflasyon bir süre daha yüksek kalabilir veya beklenenden daha yavaş düşebilir.
Faiz bu yüzden enflasyonu tek başına yöneten bir düğme değildir.
Enflasyonla mücadelede kullanılan önemli ekonomi politikası araçlarından biridir.
Kısaca Yüksek Faiz, Merkez Bankası ve Enflasyon İlişkisi
Konunun tamamını tek bir mantık içinde toplarsak:
Merkez Bankası yüksek enflasyonla mücadele etmek istediğinde faiz artırabilir.
Faiz yükseldiğinde kredi kullanmak daha pahalı hale gelebilir.
İnsanlar ev, otomobil, telefon veya diğer ihtiyaçları için daha az borçlanabilir.
Şirketler kredi maliyetleri yükseldiği için bazı yatırımlarını erteleyebilir.
Mevduat getirileri yükselirse tasarruf sahiplerinin bir bölümü parasını harcamak yerine biriktirmeyi tercih edebilir.
Bunların sonucunda ekonomideki toplam talep yavaşlayabilir.
Talep yavaşladığında işletmeler fiyatları eskisi kadar kolay ve hızlı artırmakta zorlanabilir.
Böylece fiyatların artış hızı zaman içinde yavaşlayabilir ve enflasyon düşebilir.
Ancak unutulmaması gereken en önemli nokta şudur:
Yüksek faiz doğrudan fiyatları düşürmez. Önce borçlanmayı, harcamaları, yatırımları ve tasarruf kararlarını etkiler. Bu değişiklikler talebi yavaşlatırsa fiyatların artış hızı zaman içinde düşebilir.
Ve enflasyonun düşmesi de çoğu zaman ürünlerin ucuzlaması değil, ürünlerin daha yavaş pahalanması anlamına gelir.