Ülkeler yalnızca kendi ürettikleri ürünleri kullanmaz. Başka ülkelere ürün satar, aynı zamanda başka ülkelerden ürün satın alırlar. Bir ülkenin dışarıya sattığı mallar ile dışarıdan satın aldığı mallar arasındaki ilişki, o ülkenin dış ticaret durumunu gösterir.
Bir ülke dışarıya sattığından daha fazla mal satın alıyorsa dış ticaret açığı ortaya çıkar. Ancak dış ticaret açığını doğru anlamak için yalnızca “ithalat fazla” demek yeterli değildir. Açığın neden oluştuğu, hangi ürünlerden kaynaklandığı ve ne kadar sürdüğü de önemlidir.
Dış Ticaret Açığı Nedir ve Nasıl Hesaplanır?
Dış ticaret açığı, bir ülkenin yaptığı ithalatın ihracatından fazla olmasıdır.
Burada öncelikle iki kavramı bilmemiz gerekir:
İhracat, bir ülkede üretilen malların başka ülkelere satılmasıdır. Örneğin Türkiye’de üretilen bir otomobilin Almanya’ya satılması ihracattır. Ürün yurt dışına giderken ülkeye satış karşılığında para gelir.
İthalat ise başka ülkelerde üretilen malların satın alınmasıdır. Türkiye’nin başka bir ülkeden petrol, doğal gaz, telefon veya makine satın alması ithalattır. Bu durumda satın alınan ürün için yurt dışına ödeme yapılır.
Dış ticaret dengesi basit olarak şu şekilde hesaplanabilir:
Dış Ticaret Dengesi = İhracat − İthalat
Sonuç negatifse dış ticaret açığı, pozitifse dış ticaret fazlası vardır.
Örneğin bir ülke 200 milyar dolarlık ihracat yaparken 250 milyar dolarlık ithalat yapıyorsa:
200 − 250 = −50 milyar dolar
Bu ülkenin 50 milyar dolar dış ticaret açığı vardır.
Konunun daha iyi anlaşılması için üç farklı örnek üzerinden bakalım.
Örnek 1: İthalat İhracattan Fazlaysa Ne Olur?
A ülkesinin bir yılda:
İhracatı: 100 milyar dolar
İthalatı: 140 milyar dolar
olsun.
Hesaplama:
100 − 140 = −40 milyar dolar
Ülke dışarıya 100 milyar dolarlık mal satmış fakat dışarıdan 140 milyar dolarlık mal satın almıştır.
Arada 40 milyar dolarlık fark bulunduğu için bu ülke 40 milyar dolar dış ticaret açığı vermiştir.
Basit ifadeyle ülke mal ticaretinde dışarıya sattığından daha fazla mal satın almıştır.
Örnek 2: İhracat İthalattan Fazlaysa Ne Olur?
B ülkesinin:
İhracatı: 180 milyar dolar
İthalatı: 150 milyar dolar
olsun.
Hesaplama:
180 − 150 = +30 milyar dolar
Bu kez sonuç pozitiftir.
Ülke dışarıdan aldığı mallardan daha yüksek değerde malı başka ülkelere satmıştır. Dolayısıyla 30 milyar dolar dış ticaret fazlası ortaya çıkmıştır.
Dış ticaret fazlası, dış ticaret açığının tersidir.
Örnek 3: İhracat ile İthalat Eşitse Ne Olur?
C ülkesinin:
İhracatı: 120 milyar dolar
İthalatı: 120 milyar dolar
olsun.
Hesaplama:
120 − 120 = 0
Bu durumda ülkenin mal ihracatı ile mal ithalatı birbirine eşittir. Dolayısıyla ne dış ticaret açığı ne de dış ticaret fazlası vardır.
Buna dış ticaret dengesi denilebilir.
Bu üç örneği kısaca özetlersek:
İthalat > İhracat → Dış ticaret açığı
İhracat > İthalat → Dış ticaret fazlası
İhracat = İthalat → Dış ticaret dengesi
Dış Ticaret Açığı ile Cari Açık Aynı Şey midir?
Dış Ticaret Açığı ile Cari Açık Aynı Şey midir?
Hayır. Dış ticaret açığı ile cari açık aynı şey değildir. Birbirleriyle yakından ilişkili olsalar da cari açık daha geniş bir hesabı ifade eder.
Aradaki farkı en basit şekilde şöyle düşünebiliriz:
Dış ticaret açığı = Bir ülkenin dışarıya sattığı mallardan daha fazla mal satın almasıdır.
Cari açık = Bir ülkenin dış dünyayla yaptığı cari işlemlerde kazandığı dövizden daha fazla döviz harcamasıdır.
Burada önemli bir ayrıntı vardır. “Kazandığından fazla harcamak” derken devletin bütçesinden veya ülkedeki insanların bütün gelir ve harcamalarından bahsetmiyoruz. Yalnızca ülkenin yurt dışıyla yaptığı cari ekonomik işlemler dikkate alınır.
Daha iyi anlaşılması için basit bir örnek verelim.
Bir ülkenin yurt dışına 100 milyar dolarlık mal sattığını, buna karşılık yurt dışından 140 milyar dolarlık mal satın aldığını düşünelim.
Mal ticaretine baktığımızda:
100 − 140 = −40 milyar dolar
Ülkenin 40 milyar dolar dış ticaret açığı vardır.
Fakat hesap burada bitmez.
Aynı ülkenin yabancı turistlerden ve diğer hizmetlerden net 25 milyar dolar kazandığını düşünelim. Bu gelir ülkeye döviz getirir ve mal ticaretindeki açığın bir bölümünü karşılar.
Basitleştirilmiş olarak:
40 milyar dolar dış ticaret açığı − 25 milyar dolar diğer net cari gelirler = 15 milyar dolar cari açık
Böylece ülkenin dış ticaret açığı 40 milyar dolar, cari açığı ise 15 milyar dolar olabilir.
Bu örnek bize önemli bir farkı gösterir:
Dış ticaret açığı yalnızca mallara bakar. Cari açık ise daha geniştir; mal ticaretinin yanında turizm, taşımacılık ve diğer hizmetler ile bazı yatırım gelirleri ve uluslararası gelir transferlerini de hesaba katar.
Konuyu akılda tutmanın en kolay yolu ise şudur:
Dış ticaret açığı → Sattığından daha fazla mal satın almak.
Cari açık → Dış dünyayla yapılan cari işlemlerde kazanılandan daha fazla döviz harcamak.
Bu nedenle bir ülkenin dış ticaret açığı olması, cari açığının da aynı miktarda olacağı anlamına gelmez. Turizm ve diğer hizmetlerden yüksek gelir elde eden bir ülke, dış ticaret açığının önemli bir bölümünü bu gelirlerle karşılayabilir.
Dış Ticaret Açığının Nedenleri Nelerdir?
Bir ülkenin dış ticaret açığı vermesinin tek bir nedeni yoktur. Ülkenin ne ürettiği, ne tükettiği, enerjisini nereden sağladığı ve fabrikalarının üretim yaparken hangi ürünlere ihtiyaç duyduğu dış ticaret dengesini etkileyebilir.
Dış ticaret açığının başlıca nedenleri şunlardır:
- İthalatın ihracattan daha hızlı artması
- Enerjide dışa bağımlılık
- Ham madde ve ara malında dışa bağımlılık
- Tüketim malları ithalatının yüksek olması
- Yüksek teknoloji ve sermaye mallarının dışarıdan alınması
- İç talebin çok güçlü olması
- İhracatın düşük katma değerli ürünlerde yoğunlaşması
- Ülkenin uluslararası rekabet gücünün yetersiz kalması
- Döviz kurunun ihracat ve ithalat üzerindeki etkileri
Şimdi bunların her birinin dış ticaret açığını nasıl etkilediğine daha yakından bakalım.
İthalatın İhracattan Daha Hızlı Artması
Dış ticaret açığının ortaya çıkmasının temelinde ithalat ile ihracat arasındaki fark vardır.
İhracat artıyor olsa bile ithalat çok daha hızlı artıyorsa dış ticaret açığı büyüyebilir.
Örneğin bir ülkenin ihracatı 100 milyar dolardan 110 milyar dolara yükselsin. İlk bakışta olumlu bir gelişme vardır çünkü ihracat 10 milyar dolar artmıştır.
Ancak aynı dönemde ithalat 120 milyar dolardan 150 milyar dolara çıkarsa durum değişir.
İlk durumda:
100 − 120 = −20 milyar dolar
açık vardır.
İkinci durumda:
110 − 150 = −40 milyar dolar
açık oluşur.
Yani ihracat artmasına rağmen dış ticaret açığı iki katına çıkmıştır. Çünkü ithalat, ihracattan çok daha hızlı büyümüştür.
Enerjide Dışa Bağımlılık
Bir ülke ihtiyaç duyduğu petrol, doğal gaz ve diğer enerji kaynaklarının önemli bölümünü yurt dışından satın alıyorsa enerji için sürekli ödeme yapmak zorundadır.
Buna enerjide dışa bağımlılık denir.
Örneğin bir ülkenin fabrikaları, otomobilleri ve elektrik üretimi için büyük miktarda petrol ve doğal gaza ihtiyacı olduğunu düşünelim.
Bu kaynaklar ülke içinde yeterince bulunmuyorsa dışarıdan satın alınır ve ithalat yükselir.
Üstelik dünya petrol fiyatlarının yükselmesi durumunda ülke aynı miktarda petrol alsa bile daha fazla para ödemek zorunda kalabilir.
Bu nedenle enerji ithalatı yüksek ülkelerde petrol ve doğal gaz fiyatlarındaki artış dış ticaret açığını büyütebilir.
Ham Madde ve Ara Malında Dışa Bağımlılık
Bir ürünün ülkede üretilmesi, o ürünün bütün parçalarının ülkede üretildiği anlamına gelmez.
Örneğin bir fabrika Türkiye’de buzdolabı üretiyor olabilir. Ancak motorunu, elektronik kartını veya üretimde kullanılan bazı maddeleri yurt dışından satın alabilir.
Üretim sırasında kullanılıp başka bir ürünün parçası hâline gelen bu tür ürünlere ara malı denir.
Ham madde ise üretimin başlangıcında kullanılan temel maddelerdir. Demir cevheri, pamuk veya bazı kimyasal maddeler buna örnek olabilir.
Üretim büyük ölçüde ithal ham madde ve ara mallarına bağlıysa fabrikalar daha fazla üretim yaptığında ithalat da artabilir.
Bu yüzden bazı ekonomilerde ekonomik büyüme hızlandığında dış ticaret açığının da büyüdüğü görülebilir.
Tüketim Malları İthalatının Yüksek Olması
İnsanların doğrudan kullanmak amacıyla satın aldığı ürünlere tüketim malı denir.
Cep telefonu, televizyon, otomobil, ayakkabı veya çeşitli ev eşyaları buna örnek olabilir.
Bu ürünlerin büyük bölümü yurt dışından satın alınıyorsa ülkedeki tüketim arttıkça ithalat da yükselir.
Örneğin ülkede bir yılda 1 milyon ithal telefon alınırken sonraki yıl 2 milyon ithal telefon satın alınması, diğer şartlar aynıysa ithalat harcamalarının artmasına neden olabilir.
Özellikle gelirlerin ve kredi kullanımının hızla arttığı dönemlerde tüketicilerin ithal ürünlere yönelmesi dış ticaret açığını büyütebilir.
Yüksek Teknoloji ve Sermaye Mallarının Dışarıdan Alınması
Ülkeler yalnızca telefon, otomobil veya gıda gibi tüketim ürünleri ithal etmez.
Fabrikaların kullandığı makineler, üretim sistemleri ve gelişmiş teknolojik cihazlar da başka ülkelerden satın alınabilir.
Üretim yapmak için kullanılan makine ve ekipmanlara genel olarak sermaye malı denir.
Örneğin yeni bir otomobil fabrikasının 500 milyon dolarlık üretim makinelerini yurt dışından satın alması ithalatı artırır.
Bu durum kısa vadede dış ticaret açığını büyütebilir.
Fakat burada önemli bir ayrıntı vardır: Bu tür ithalat her zaman kötü değildir.
Satın alınan makineler ilerleyen yıllarda üretimi ve ihracatı artıracaksa yapılan ithalat gelecekte ekonomiye gelir sağlayabilir.
Bu nedenle dış ticaret açığını değerlendirirken ne ithal edildiğine de bakmak gerekir.
İç Talebin Çok Güçlü Olması
İç talep, ülkedeki insanların ve işletmelerin mal satın alma isteğini ifade eder.
İnsanların gelirleri yükseldiğinde veya krediye ulaşmak kolaylaştığında daha fazla harcama yapılabilir.
Bu harcamaların bir kısmı ithal ürünlere gider.
Örneğin insanlar daha fazla otomobil, telefon ve elektronik eşya satın almaya başlarsa ve bu ürünlerin önemli bölümü yurt dışından geliyorsa ithalat yükselir.
İhracat aynı hızda artmazsa dış ticaret açığı büyüyebilir.
İhracatın Düşük Katma Değerli Ürünlerde Yoğunlaşması
Katma değer, bir ürüne üretim sırasında eklenen ekonomik değeri anlatır.
Bunu basit bir örnekle açıklayalım.
Bir ülkenin 1 ton basit ham madde ihraç ederek 1.000 dolar kazandığını düşünelim. Başka bir ülke ise bu ham maddeyi kullanarak gelişmiş teknolojik bir ürün üretiyor ve bunu 20.000 dolara satıyor.
Her iki ülke de ihracat yapmıştır ancak kazandıkları para aynı değildir.
Yazılım, ilaç, gelişmiş makine, elektronik sistemler ve ileri teknoloji ürünleri genellikle daha yüksek katma değer oluşturabilir.
Bir ülke ağırlıklı olarak düşük fiyatlı ürünler satarken pahalı teknoloji ve makineler satın alıyorsa çok fazla ürün ihraç etmesine rağmen yeterli ihracat geliri elde edemeyebilir.
Uluslararası Rekabet Gücünün Yetersiz Kalması
Rekabet gücü, bir ülkenin ürettiği malları dünya pazarında fiyat, kalite, teknoloji ve güvenilirlik açısından diğer ülkelerin ürünleriyle yarıştırabilme gücüdür.
Örneğin aynı kalitedeki bir makineyi A ülkesi 10.000 dolara, B ülkesi 15.000 dolara üretiyorsa birçok alıcı daha ucuz olan ürünü tercih edebilir.
Ancak rekabet yalnızca fiyatla ilgili değildir.
Ürünün kalitesi, teknolojisi, markası, teslimat süresi ve satış sonrası hizmetleri de önemlidir.
Bir ülkenin şirketleri dünya pazarında yeterince rekabetçi değilse ihracatın artırılması zorlaşabilir. İthalat yüksek kalırken ihracat yeterince büyümezse dış ticaret açığı ortaya çıkabilir.
Döviz Kurunun İhracat ve İthalat Üzerindeki Etkileri
Döviz kuru, yabancı bir para biriminin yerli para karşısındaki fiyatıdır.
Örneğin dolar/TL kuru, 1 dolar satın almak için kaç TL gerektiğini gösterir.
Yerel para değer kaybettiğinde ithal ürünlerin yerel para cinsinden fiyatı genellikle yükselir. Bu durum zamanla ithalat talebini azaltabilir.
Aynı zamanda ülkenin ihraç ettiği bazı ürünler yabancı alıcılar açısından daha uygun fiyatlı hâle gelebilir.
Ancak “kur yükselirse dış ticaret açığı kesinlikle azalır” demek doğru değildir.
Çünkü ihracat yapan fabrikalar da üretimde ithal ham madde, enerji ve parçalar kullanabilir. Kur yükseldiğinde bunların maliyeti de artar.
Bu nedenle döviz kurunun dış ticaret üzerindeki etkisi ekonominin üretim yapısına göre değişebilir.
Dış Ticaret Açığı Nasıl Azaltılır?
Dış ticaret açığını azaltmanın temel mantığı oldukça basittir:
Ülkenin ihracat gelirlerini artırması ve ithalata olan gereksiz veya aşırı bağımlılığını azaltması gerekir.
Ancak çözüm bütün ithalatı durdurmak değildir. Çünkü fabrikaların üretim yapabilmesi için gerekli makineler, ham maddeler ve teknolojiler de ithal edilebilir.
Dış ticaret açığını kalıcı biçimde azaltmak için uygulanabilecek başlıca yöntemler şunlardır:
- İhracatın artırılması
- Yüksek katma değerli ürünlerin üretilmesi
- İthal ara mallarının ülke içinde üretiminin artırılması
- Enerjide dışa bağımlılığın azaltılması
- Teknoloji ve sanayi üretiminin geliştirilmesi
- İhracat yapılan ülke ve pazarların çeşitlendirilmesi
- Yerli üreticilerin uluslararası rekabet gücünün artırılması
- Gereksiz tüketim malı ithalatının azaltılması
Şimdi bu yöntemlerin dış ticaret açığını nasıl azaltabileceğini ayrı ayrı inceleyelim.
İhracat Artırılabilir
Dış ticaret açığını azaltmanın en temel yollarından biri ülkenin başka ülkelere daha fazla mal satmasıdır.
Örneğin:
İhracat: 100 milyar dolar
İthalat: 150 milyar dolar
olduğunda dış ticaret açığı 50 milyar dolardır.
İthalat değişmeden ihracat 130 milyar dolara çıkarsa:
130 − 150 = −20 milyar dolar
olur.
Açık 50 milyar dolardan 20 milyar dolara gerilemiştir.
Ancak ihracatı artırmak yalnızca daha fazla miktarda ürün satmak anlamına gelmez. Daha değerli ürünler satmak da ihracat gelirini yükseltebilir.
Yüksek Katma Değerli Üretim Artırılabilir
Bir ülkenin çok fazla ürün satması kadar ne sattığı da önemlidir.
Bir kilogram basit ham madde ile bir kilogram gelişmiş elektronik cihazın satış fiyatı aynı değildir.
Bu nedenle ülkelerin yalnızca üretim miktarını değil, ürünlerinin teknolojik ve ekonomik değerini de yükseltmesi önemlidir.
Gelişmiş makineler, yazılım, elektronik sistemler, ilaçlar ve teknolojik ürünler daha yüksek ihracat geliri elde edilmesine yardımcı olabilir.
Böylece ülke aynı miktarda ürün satsa bile daha fazla gelir elde edebilir.
İthal Ara Mallarının Ülke İçinde Üretimi Artırılabilir
Bir fabrika üretim yaparken ihtiyaç duyduğu parçaların büyük bölümünü yurt dışından satın alıyorsa üretim arttıkça ithalat da artabilir.
Bu parçaların ekonomik ve verimli biçimde ülke içinde üretilebilmesi ithalat ihtiyacını azaltabilir.
Örneğin bir beyaz eşya üreticisinin kullandığı elektronik parçaların önemli bölümü yurt dışından geliyorsa bu parçaların bir kısmının yerli olarak üretilmesi ithalatı azaltabilir.
Ancak her ürünü mutlaka ülke içinde üretmek ekonomik değildir.
Bazı ürünleri dışarıdan almak çok daha ucuz olabilir. Bu nedenle amaç bütün ithalatı ortadan kaldırmak değil, stratejik ve yoğun kullanılan ürünlerde aşırı dışa bağımlılığı azaltmaktır.
Enerjide Dışa Bağımlılık Azaltılabilir
Petrol ve doğal gaz ithalatı bazı ülkelerin toplam ithalatında önemli bir yer tutar.
Bu nedenle yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarının geliştirilmesi uzun vadede enerji ithalatını azaltabilir.
Güneş, rüzgâr, hidroelektrik ve diğer yerli enerji kaynaklarından daha fazla yararlanılması bu konuda etkili olabilir.
Enerjinin daha verimli kullanılması da önemlidir.
Bir fabrika aynı miktarda ürünü daha az enerji tüketerek üretebiliyorsa ülkenin toplam enerji ihtiyacının azaltılmasına katkıda bulunabilir.
Teknoloji ve Sanayi Üretimi Geliştirilebilir
Bir ülke ihtiyaç duyduğu gelişmiş makinelerin, elektronik cihazların ve teknolojik ürünlerin büyük bölümünü dışarıdan alıyorsa ithalat faturası yüksek olabilir.
Ülke içinde teknoloji üretme kapasitesinin geliştirilmesi bu bağımlılığı zaman içinde azaltabilir.
Bunun için eğitim, araştırma-geliştirme, mühendislik ve sanayi yatırımları önemlidir.
Araştırma-geliştirme, kısaca yeni ürün ve teknolojiler geliştirmek veya mevcut ürünleri iyileştirmek amacıyla yapılan çalışmalardır.
Teknoloji üretiminin gelişmesi hem bazı ithal ürünlerin ülke içinde üretilmesini sağlayabilir hem de yeni ihracat ürünlerinin ortaya çıkmasına yardımcı olabilir.
İhracat Pazarları Çeşitlendirilebilir
Bir ülkenin ihracatının büyük bölümünü yalnızca birkaç ülkeye yapması risklidir.
Örneğin ihracatın yarısı tek bir ülkeye yapılıyorsa o ülkede ekonomik kriz çıktığında ihracat ciddi biçimde düşebilir.
Bu nedenle farklı ülkelere ve bölgelere satış yapmak önemlidir.
Avrupa’ya ihracat yapan şirketlerin aynı zamanda Asya, Afrika, Orta Doğu ve Amerika gibi farklı pazarlarda müşteri bulması ihracatın daha dayanıklı olmasına yardımcı olabilir.
Buna ihracat pazarlarının çeşitlendirilmesi denir.
Yerli Üreticilerin Rekabet Gücü Artırılabilir
Bir ürünün yalnızca üretilmesi yeterli değildir. Yabancı müşterinin o ürünü satın almak istemesi gerekir.
Bunun için ürünün fiyatının, kalitesinin, teknolojisinin ve güvenilirliğinin rakipleriyle yarışabilmesi gerekir.
Üretimde verimliliğin artırılması, teknolojinin geliştirilmesi, kaliteli ürün üretilmesi ve güçlü markalar oluşturulması şirketlerin dünya pazarındaki rekabet gücünü yükseltebilir.
Böylece ihracatın artırılması daha kolay hâle gelebilir.
Gereksiz Tüketim Malı İthalatı Azaltılabilir
Ülkede üretilebilen bazı tüketim ürünlerinin yoğun biçimde dışarıdan satın alınması ithalatı artırabilir.
Yerli üretimin kaliteli ve rekabetçi olduğu alanlarda tüketicilerin yerli ürünlere yönelmesi dış ticaret açığının azaltılmasına katkı sağlayabilir.
Ancak bunun anlamı ithalatın tamamen yasaklanması değildir.
Aşırı ithalat kısıtlamaları rekabeti azaltabilir, fiyatları yükseltebilir ve tüketicinin seçeneklerini daraltabilir.
Bu nedenle kalıcı çözüm ithal ürünü yalnızca engellemek değil, yerli üreticinin daha kaliteli ve rekabetçi ürün üretmesini sağlamaktır.
Dış Ticaret Açığı Her Zaman Kötü müdür?
Dış ticaret açığı genellikle dikkatle takip edilen bir ekonomik göstergedir ancak tek başına bir ülkenin ekonomisinin kötü durumda olduğunu göstermez.
Burada en önemli sorulardan biri şudur:
Ülke ne ithal ediyor?
Daha iyi anlaşılması için basit bir örnek verelim.
Bir ülkenin yurt dışından 10 milyar dolarlık makine satın aldığını düşünelim. Bu nedenle ülkenin dış ticaret açığı o yıl yükselmiş olabilir.
Fakat bu makineler yeni fabrikalarda kullanılacak ve fabrikalar ilerleyen yıllarda 20 milyar dolarlık ek ihracat yapacaksa başlangıçta artan ithalat gelecekte daha yüksek üretim ve ihracata dönüşebilir.
Diğer taraftan dış ticaret açığı yıllarca yüksek kalıyor ve ithalatın önemli bölümü yalnızca tüketim mallarından oluşuyorsa durum farklıdır. Ülkenin sürekli olarak dışarıdan mal satın alması ve ihracatının bunu karşılayamaması daha ciddi bir yapısal soruna işaret edebilir.
Bu nedenle dış ticaret açığını değerlendirirken yalnızca açığın rakamına değil;
neden oluştuğuna, hangi ürünlerin ithal edildiğine, hangi ürünlerin ihraç edildiğine ve açığın geçici mi yoksa kalıcı mı olduğuna birlikte bakmak gerekir.